( 299 يا 301 ه . ق ) و مقالات الاسلاميين ابو الحسن اشعرى ( م 324 ه . ق ) نگاشته شد . اين كتاب‌ها كمتر بر محور فرق و مذاهب پيش رفته و بيشتر به تاريخ پيدايش و تطور مسائل اعتقادى توجه دارند . كتاب مقالات الاسلاميين اشعرى نمونهء خوبى براى اين روند است . اين كتاب اصل را بر اعتقادات گذاشته و غالبا به صورت مسئله محور پيش رفته است . در قرن چهارم و پنجم ، چرخش عظيمى در باب تاريخ علم كلام به وجود آمد . از اين قرن به بعد ، دو مسئله به سرعت رشد كرد ؛ ابتدا كم‌كم اكثر عناوين كتب تاريخ علم كلام از عناوين خنثى ، به عناوين جهت‌دار ، تغيير موضع داده ، نام‌هايى چون التنبيه و الرّد على اهل الاهواء و البدع ، الفصل فى الملل و الاهواء و النحل و نيز الملل و النحل بر خود گرفت . دوم اينكه از تاريخ علم كلام به تاريخ مذاهب اسلامى تغيير مسير داده و ديگر تاريخ علم كلام ، تاريخ مسئله محور موضوعات كلامى نبود ، بلكه در قالب مذاهب ، شكل جديدى به خود گرفت . اين دو چرخش ، دو موضوع ديگر را در پى داشت : اول اينكه تأثير و تأثيرات تاريخى پيدايش و تطور مسائل كلامى در بسيارى از كتاب‌هاى مربوط گم شد و دوم اينكه به اختلاف مذاهب مخالف نويسندهء كتاب ، توجه تام گرديد . نمونهء بارز آن ، كتاب الفرق بين الفرق بغدادى است . نحوهء نگارش نويسنده موجب مىشود كه خواننده به اين نكته اذعان كند كه هيچ اختلافى بين گروه‌هاى اهل سنت وجود ندارد و تمام اختلافات از مكاتب مخالف اصحاب حديث و اشاعره است . قرن ششم ، آغاز رونويسى بود و هيچ تحقيق جديدى ، حتى در تاريخ مذاهب اسلامى نوشته نشد . از قرن هشتم به بعد ، تاريخ مذاهب نيز كمرنگ گرديده ، ديدگاه‌هاى اشاعره و ماتريديه به هم نزديك شد و اين‌چنين بود كه دوران ركود علوم اسلامى بر تاريخ مذاهب اسلامى نيز سايه افكند . در قرن چهارده با تأثيرپذيرى از مطالعات مستشرقان ، دوباره مباحث تاريخ مذاهب اسلامى مطرح گرديد و كتبى چند در اين زمينه نوشته شد . مصريان در اين زمينه پيشتاز بودند و كتاب‌هاى متعددى مثل ظهر الاسلام ، ضحى الاسلام ، نشأة الفكر الفلسفى فى الاسلام ، مذاهب الاسلاميين و تاريخ المذاهب الاسلامية را به رشتهء تحرير در آوردند . ايران اسلامى ديرتر ، به اين مسئله توجه كرد و در اين اواخر آثارى مانند بحوث فى الملل و النحل نگاشته شد . در دو دههء گذشته كتاب‌ها و مقاله‌هاى زيادى از نوع تأليف يا ترجمه ، دربارهء مذاهب اسلامى به زبان فارسى منتشر شده است . تاريخ انديشه‌هاى كلامى در اسلام نوشتهء عبد الرحمن